Gevangen in de traditie

Vee en land veroorzaken onveiligheid van boerinnen in Zuid Kivu.

Boerinnen van de Ruzizi vlakte in het Oost-Congolese Uvira klagen over de vernietiging van hun oogst zodra de seizoens-trek begint: dan leiden veeboeren hun koeien naar beneden uit de bergen op zoek naar voedsel. Deze dieren laten de velden vertrapt en de groentes en granen verwoest achter. Hierdoor bezwijken familiebedrijven en leiden boerenfamilies een onzeker bestaan.

Deze strijd gaat ver terug: iedere keer dat er een kudde voorbijtrekt ontstaat er ruzie. Soms gebruiken boeren wapens om te voorkomen dat een kudde het grasland bereikt, en veehouders doen precies hetzelfde om de seizoenstrek af te dwingen. Noch de wet noch de overheid is het gelukt om deze problemen, die al spelen sinds de periode van de Belgische kolonisatie, op te lossen. Deze seizoenstrek is langzamerhand een bron van geweld geworden, soms met een fatale afloop, die de provincie Zuid Kivu destabiliseert. De International Crisis Group heeft dit gebied omschreven als een "grijs gebied" dat al 20 jaar lang lijdt onder geweld.

Agrarische innovatie en de organisatie van land zijn de twee belangrijkste punten om enige stabiliteit te bereiken in de regio. Dit is noodzakelijk aangezien boeren en veehouders er moeten samenleven van verschillende etnische groepen, die al sinds de koloniale tijd met elkaar strijden. Maar door een gebrek aan aandacht voor de regio bij de nationale overheid en door onduidelijk wetgeving hebben de traditionele leiders (Mwami) het in feite voor het zeggen. Het is deze Mwami, die worden geleid door traditionele wetten en gebruiken, niet gelukt om lokale conflicten om landbouwgrond vreedzaam op te lossen. Zelf kiezen ze vaak partij in de strijd om de macht.

In 2010 kwam het Framework of Agreement among Communities tot stand, een samenwerking van landbouwkundigen, boeren (vooral vrouwen) en veehouders (vooral mannen). Ze kwamen tot afspraken, inmiddels wetten, waar ze zich aan houden. Ze stelden gemengde comités in om de afspraken door te voeren in Kakamba, Biliba, Rhunigu, Kiliba en Ndunda, gemeenschappen van de Ruzizi vlakte die een centrale rol spelen in het conflict van de seizoenstrek. Ze verdeelden het gebied in paden voor de kuddes met toegang tot water en voedsel, en stukken land waar gewassen verbouwd kunnen worden. Saidi Allo Ibya Sango van Réseau d'Innovation Organisationnelle, RIO, een van de initiatiefnemers van de afspraken, zegt: 'Al in de koloniale tijd werd dit als oplossing gezien; het heeft heel lang geduurd voordat een oplossing in zicht kwam'

De seizoenstrek begint in april. De veehouders uit het noorden van de Ruzizi vlakte, vooral die uit Kamanyola, vertrekken naar het zuiden met hun grote kuddes koeien op zoek naar weides waar ze kunnen grazen. Deze migratie duurt soms wel tot augustus of september, wanneer de kuddes weer terugkeren naar hun stallen. De boerinnen in Kamanyola en andere dorpen op de vlakte stellen dat de verwoesting van hun gewassen als gevolg van deze seizoenstrek economische en fysieke onveiligheid teweegbrengt.

SMS alarm

Op 6 juni 2014 ontving het "Femme au Fone" (FAF) systeem een SMS over een bloedbad in het dorp Mutarule, op de Ruzizi vlakte, waarbij 33 mensen waren omgekomen (8 kinderen, 17 vrouwen en 8 mannen). Hoewel de oorzaken van dit geweld ingewikkeld zijn en niet direct verbonden met de kudde leidde het tot de heropening van het debat over de conflicten, zelfs gewapende, die regelmatig oplaaien door de eeuwenoude seizoenstrek, en het effect daarvan op de veiligheid van de bevolking.

Een paar dagen na het bloedbad ontving FAF verschillende SMS berichten over de veiligheidsproblemen van boerinnen in Ruzizi. De vrouwen uit Uvira luidden de alarmbel over confrontaties veroorzaakt door de seizoenstrek van kuddes over de oogsten heen van vrouwen in dorpen zoals Kamanyola, Kiliba, Runingu en Katogota. Een paar dagen later bezocht FAF het gebied en sprak met een aantal vrouwen daar die bevestigden dat deze ruzies de bron zijn van economische onveiligheid.

In deze regio van de Democratische Republiek Congo, grenzend aan Rwanda en Burundi en ook bekend als de Great Lakes regio, zijn de wetten het resultaat van gewoonten en tradities, vaak niet ondersteund door de Grondwet. Koeien hebben zowel een economische als een immateriële waarde, omdat ze fungeren als bruidsschat voor dochters van huwbare leeftijd maar ze ook een teken zijn van macht. Vanwege de grote belangen worden soms gewapende groeperingen ingezet om kuddes te beschermen, soms zelfs het leger: dit was het geval bij het bloedbad in Mutarule, waar een commandant uit de provincie Zuid Kivu eigendommen en investeringen had.

Op 29 september 2014 zond de redactie van FAF een debat uit over 'De effecten van de seizoenstrek op de veiligheid van vrouwen in de Ruzizi vlakte'. De hoofdrolspelers in dit historische geschil zaten bij elkaar: Fatuma Kayengele, leidster van de organisatie Femmes Lèves-Toi uit Kamanyola; Jean Bosco Sadiki, woordvoerder van de veehouders uit Kamanyola; Bertin Zagabe, een afgevaardigde van de lokale overheid van Kamanyola; en Saidi Allo Ibya Sango, van het RIO.

Hieronder een samenvatting van het debat:

Femme au Fone (FAF): Saidi Allo Ibya Sango, u bent lid van RIO, kunt u ons iets over de geschiedenis van de seizoenstrek in de Ruzizi vlakte vertellen?

SANGO: Tussen 2007 en 2010 liepen RIO en Action pour le Développement et la Paix endogènes – ADEPAE) mee met de stammen uit Uvira en Fizi (twee gebieden in de provincie Zuid Kivu) om hun problemen te leren begrijpen. Drie specifieke zaken vielen ons op: (1) de conflicten over territoria en ruimtelijke ordening; (2) de samenwerking tussen sommige stammen en gewapende groeperingen; en (3) de problemen van slecht bestuur. De strijd tussen veehouders op zoek naar voedsel en aan de andere kant de boerinnen gaat vooral over land. Daarnaast spelen nog andere zaken: het afbranden van gewassen wat weilanden verwoest, de tocht van de kuddes waarbij schade wordt aangericht aan de velden, en de plunderingen en gewapende overvallen door veehouders. Bovendien is er een machtsstrijd gaande tussen sommige Mwami (traditionele autoriteiten) en wordt de overheid niet erkend. Oftewel, het probleem tussen de boeren en de veehouders in Ruzizi is slechts een van de vele conflicten die spelen in de regio. Wel is het een conflict dat veel andere conflicten ontketent omdat het provoceert. Wanneer een kudde een weiland verwoest slaan de landeigenaren terug en beginnen de aanvallen over en weer. De oorzaak voor al het geweld waar te nemen in de Ruzizi vlakte is een conflict over de verdeling van land.

FAF: Fatuma Kayengele van Femmes Lèves-Toi, welke invloed heeft de seizoenstrek op de veiligheidssituatie van vrouwen?

KAYENGELE: Wij boerinnen kampen al jarenlang met de problematiek maar de veiligheidssituatie is sinds het bloedbad in Mutarule echt verslechterd omdat de veehouders uit Mutarele die niet betrokken waren bij de seizoenstrek uit angst gevlucht zijn uit de stad en hun kuddes hebben meegenomen naar Kamanyola. We hebben helemaal geen ruimte voor al die dieren en door de migratie en de verplaatsing van koeien is onze situatie verergerd. We voelen ons niet veilig.

FAF: Jean Bosco Sadiki, woordvoerder van de veehouders in Kamanyola, waarom blijven de koeien gewassen opeten en weilanden verwoesten?

SADIKI: Er zijn al koeien in Kamanyola sinds de tijd van onze voorvaderen. Ik beaam dat de impact van het conflict groter is geworden sinds het bloedban in Mutarele en dat de veehouders van daar zich hebben verplaatst naar Kamanyola en er daardoor weinig ruimte is. Echter, we zoeken naar oplossingen en zeer binnenkort zullen de veehouders weer terugkeren naar hun huizen in de regio van de bafuliro (een van de etnische groeperingen in de provincie), waar grasland is. Mrs Fatuma en de andere boerinnen hoeven niet bang te zijn want het terugzenden van de koeien is al begonnen.

FAF: Mr Bertin Zagabe, u bent woordvoerder van de regionale overheid van Kamanyola en u hebt al verschillende bijeenkomsten en debatten met veehouders en boeren georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomsten zijn enkele maatregelen getroffen, afspraken gemaakt en er is een contract getekend. Hoe komt het dat het probleem aanhoudt en er geen blijvende oplossing gevonden wordt?

ZAGABE: Op 21 juni vorig jaar hielden we een vergadering om te praten over de verwoesting van gewassen. Deze werd bijgewoond door veehouders, boeren, de voorzitter van de Civil Society in Kamanyola en technici zoals landbouwdeskundigen en veeartsen. Het doel van de bijeenkomst was het bespreken van het probleem van de massale aanwezigheid van koeien en het gebrek aan ruimte. Iedereen die aanwezig was tekende een overeenkomst waarin staat dat iedere keer wanneer een koe een boomgaard verwoest beide partijen samen moeten komen. Dat gebeurde vroeger nooit maar nu wel! Eerder begonnen dan meteen de ruzies en het geweld, terwijl men nu eerst bij elkaar komt om de schade op te nemen en een compensatieregeling te treffen. Deze overeenkomst heeft ons echt geholpen. Ik geloof dat de situatie begint te verbeteren. Toch proberen sommige boerinnen problemen te veroorzaken: ze roepen dat hun velden vernietigd zijn maar wanneer je ze vraagt het te laten zien weigeren ze, of ze nemen je wel mee en dan blijkt dat het helemaal niet hun boomgaard is.

FAF: U heeft het gehad over de afname van sociale spanningen, maar Femme au Fone was een aantal dagen geleden in Kamanyola en sprak daar met een aantal boerinnen die het tegenovergestelde beweren. Laten we naar de volgende getuigenissen luisteren:

We maken ons zorgen. Er komen duizenden koeien uit Luvungi, Bwuegerha, Lubarika, Katogota en Mutarule naar Kamanyola. Er is geen ruimte om ze te laten grazen. Wanneer de veehouders hun koeien willen voeden laten ze de kudde los en blijven ze niet op de paden die bedoeld zijn om de koeien naar de rivier te leiden waar ze kunnen drinken. Ze gaan overal naartoe en de eigenaren laten ze onze yucca velden vernielen; sommigen stelen zelfs onze gewassen om hun koeien mee te voeden omdat er geen velden zijn waar ze kunnen grazen. Dit levert uiteraard problemen op en het leidt tot spanningen. We zouden graag willen weten wat de autoriteiten concreet doen aangezien ze ons al verschillende meetings van de veiligheidscommissie hebben laten bijwonen en ons een overeenkomst hebben laten tekenen, maar feit is dat er niks verandert. Hier staan we nu met 10.000 koeien die ons ervan weerhouden om op de velden te werken en in de stad leven ze van de oogsten van het platteland. Ik zou de autoriteiten willen vragen om een specifiek gebied aan te wijzen voor deze kuddes of om ze terug te sturen naar de stallen. Zo niet, dan zal er een oorlog ontstaan die nog erger is dan wat we in Mutarele hebben meegemaakt.

FAF: Mrs Fatuma Kayengele, helpt de getekende overeenkomst de boeren niet?

KAYENGELE: Het werkt totaal niet. Op dit moment hebben we geen zaden of planten meer en onze velden zijn leeg omdat de koeien alles hebben opgegeten en steeds blijven terugkomen. Hoe kunnen we zo het schoolgeld voor onze kinderen betalen? Onze oogsten zorgen ervoor dat we onze families kunnen voeden en in hun levensonderhoud kunnen voorzien.

FAF: Zagabe, als woordvoerder van de lokale overheid in Kamanyola, hoe bent u van plan ervoor te zorgen dat men deze initiatieven respecteert?

ZAGABE: We blijven wekelijkse statistieken produceren die aantonen dat de maatregelen die zijn getroffen resultaten boeken. De veearts moet bijvoorbeeld weten hoeveel koeien vertrokken zijn en hoeveel er zijn teruggekeerd. In het begin telden we 10.000 koeien terwijl dat er nu nog maar 1500 zijn. Dit betekent dat de overeenkomst veel veehouders de kans heeft gegeven om Kamanyola te verlaten. Er zijn nog steeds veehouders die terug moeten gaan, maar er zijn al grote stappen gezet naar een oplossing van het conflict. Ik wil je over een specifiek geval vertellen. Een boerin kwam klagen omdat koeien haar weiland hadden verwoest. We gingen er naartoe en omdat het klopte waren we in staat om de verantwoordelijke persoon aan te spreken, die toegaf dat zijn kudde de houten hekken van hun stal hadden vernield en waren ontsnapt. Ze hebben er samen over gesproken en zijn tot een oplossing gekomen. Bovendien hebben we besloten dat er 5 veehoeders op 5000 koeien moeten zijn (i.p.v. maar 1, wat vaak het geval is), en dat werd nageleefd. Als gevolg hiervan verwoestten de koeien op de terugweg veel minder wat aangeeft dat de overeenkomst tussen de boeren en de veehouder positieve resultaten boekt. Wel moet ik toegeven dat er zeer veel schade aan de gewassen is aangericht in juli, wat een probleem is voor de boerinnen in Kamanyola.

FAF: U hebt het steeds over Kamanyola, maar Femme au Fone heeft vergelijkbare klachten ontvangen uit andere plaatsen zoals Kiliba, Katogota en Luvungi. Heeft u ook met de autoriteiten van deze plaatsen gesproken?

ZAGABE: Weet u, als een man ziek is en niet naar de dokter gaat kan hij ook niet behandeld worden. We raden lokale autoriteiten aan om meer aan veiligheid te werken in de Ruzizi vlakte omdat boerinnen ook af en toe problemen veroorzaken. Sommigen onder hen hebben gewassen geteeld op de paden die bedoeld zijn voor de seizoenstrek. Wanneer een veehouder dan aankomt met zijn kudde en op zoek gaat naar een alternatieve route ontstaat een nieuw conflict. Wat wij nu willen is het duidelijk vaststellen van de paden voor koeien.

FAF: Sadiki (veehouder), wanneer zal de overeenkomst die jullie hebben gesloten met de boeren echt zijn werk gaan doen?

SADIKI: Ik denk dat het een permanente oplossing is zodra beide partijen de overeenkomst volledig respecteren.

FAF: Mr Saidi, als woordvoerder van een NGO, hoe groot acht u de kans dat er duurzame vrede zal bestaan in de Ruzizi vlakte en wat is de rol van de twee spelers hier in onze radiostudio?

SAIDI: Er moet een open samenwerking komen tussen boeren, veehouders en de autoriteiten. De overheid moet hen begeleiden bij het samen vaststellen van de gebieden die worden toegewezen aan landbouw en aan land waar koeien kunnen grazen, en de paden voor de seizoenstrek. Als je bedenkt dat er nauwelijks weidegrond is in deze regio, zou de overheid als duurzame oplossing veehouders moeten trainen om veeteelt in de stallen te ontwikkelen. De veehouders zouden 10 koeien moeten hebben in een stal die 20 liter melk per dag produceren in plaats van 50 koeien die twee liter per dag produceren. Dit wordt al gedaan in Uganda, Rwanda en Burundi. Die veeteeltindustrie produceert meer en is minder schadelijk. De staat moet zich toeleggen op het opleiden van veehouders.

FAF: Mr Zagabe, wilt u nog iets toevoegen?

ZAGABE: Ik geloof dat we zo snel mogelijk de vrede moeten herstellen in de Ruzizi vlakte, zodat de veehouders niet bang zijn en gewoon terugkeren naar hun gemeenschappen. Een belangrijke factor bij het bereiken van vrede is het respecteren van de overeenkomsten in plaats van 'justice populaire' (volksgerichten)[1]toe te passen.

FAF: Wat zeggen de veehouders van dit debat, Mr Bosco?

BOSCO: Ik denk dat de overheid de vrede in de regio moet waarborgen en de weidegronden moet herstellen in het gebied tussen Bwegera en Luberizi, waar we onze koeien kunnen voeden. Onze koeien kunnen daar vredig leven. Het is gelogen dat veehouders gewassen stelen van boerinnen en dat ze wapens bij zich dragen. We hebben een rechtssysteem en niemand heeft ooit een veehouder betrapt op het stelen van oogsten of het dragen van wapens. Die beschuldigen zijn onjuist.

FAF: Mrs Kayengele, wat zou u willen zeggen om dit radioprogramma van Femme au Fone af te sluiten?

KAYENGELE: Ik ben het ermee eens dat het belangrijkste nu is dat de vrede in de regio wordt hersteld. Ik ben blij dat men erkent dat er te weinig grond is in Kamanyola voor koeien om op te grazen, en ik steun de oproep van de woordvoerder van de veehouders om ze land toe te delen buiten Kamanyola. Dit bewijst ook dat ik de waarheid vertel. In Kamanyola is geen ruimte voor koeien om te grazen of om voor hun trektocht. De realiteit voor ons boerinnen is nu dat we geen zaden hebben om te oogsten en dat is een groot probleem.

[1] Popular justice is een fysieke straf die door een gemeenschap of groep mensen wordt toegepast op een persoon die een misdaad heeft begaan. In de provincie Zuid Kivu is het een wijdverbreid gebruik en het is een serieus obstakel bij het oplossen van conflicten. Vrouwen die worden beschuldigd van hekserij worden ook onderworpen aan popular justice door hun eigen gemeenschap, met als doel om ze te straffen of om ze uit de gemeenschap te zetten.